Pielęgniarka w profilaktyce chorób zakaźnych: szczepienia ochronne od podstaw
Szczepienia ochronne to jedno z najskuteczniejszych narzędzi medycyny zapobiegawczej. To właśnie pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w ich realizacji – od kwalifikacji, przez podanie, po monitorowanie odczynów poszczepiennych. Nasza wiedza i umiejętności mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pacjentów, od noworodków po osoby starsze. W tym artykule omówimy najważniejsze zagadnienia związane ze szczepieniami.
Przeciwwskazania do szczepień – co musi wiedzieć pielęgniarka
Kwalifikacja do szczepienia to kluczowy moment, w którym pielęgniarka (lub lekarz) musi ocenić, czy u pacjenta nie występują przeciwwskazania. Dzielimy je na stałe (bezwzględne) i czasowe (przejściowe).
Przeciwwskazania stałe (bezwzględne):
Do szczepień w ogóle, a szczególnie do szczepionek żywych, należą:
ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) po poprzedniej dawce danej szczepionki lub na którykolwiek ze składników szczepionki (np. białko jaja kurzego, żelatyna, antybiotyki). To przeciwwskazanie bezwzględne na całe życie
ciężkie niedobory odporności (wrodzone, nabyte – np. po przeszczepieniu narządów, w trakcie leczenia immunosupresyjnego, w niektórych nowotworach) – są przeciwwskazaniem do podawania szczepionek żywych, takich jak MMR (odra, świnka, różyczka), bcg, rotawirusy, ospa wietrzna
ciąża – jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do podawania szczepionek żywych (MMR, ospa wietrzna, BCG) ze względu na teoretyczne ryzyko uszkodzenia płodu
Przeciwwskazania czasowe (okresowe):
Oznaczają, że szczepienie należy przełożyć na później, do czasu ustąpienia danej sytuacji.
ostra choroba z gorączką (powyżej 38,5°C) – to najczęstsze przeciwwskazanie czasowe. Szczepienie wykonuje się po ustąpieniu objawów (zwykle po ok. 2 tygodniach)
stosowanie niektórych leków (np. kortykosteroidów w dużych dawkach)
u noworodków: masa urodzeniowa poniżej 2000gjest przeciwwskazaniem do szczepienia BCG.
Katar a szczepienie – czy to przeciwwskazanie?
To jedno z najczęstszych pytań rodziców. Dziecko ma katar, ale nie gorączkuje, jest aktywne i dobrze pije. Jakie powinno być postępowanie pielęgniarki? Prawidłową odpowiedzią jest: zaszczepić dziecko. Katar bez gorączki i bez objawów ogólnego złego samopoczucia nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia. Należy jednak poinformować matkę o możliwych odczynach poszczepiennych i zalecić obserwację.
Gorączka i wysypka – przeciwwskazanie:
Inaczej postępujemy, gdy dziecko jest wyraźnie chore. Gdy pielęgniarka podczas kwalifikacji do szczepienia stwierdza u dziecka gorączkę i np.: wysypkę plamisto-grudkową. Prawidłowym postępowaniem jest odroczenie szczepienia do czasu wyjaśnienia przyczyny dolegliwości. Gorączka >38°C jest przeciwwskazaniem czasowym. Należy skierować dziecko do lekarza w celu diagnostyki.
Szczepienia noworodków – harmonogram i zasady
W pierwszych dobach życia noworodki otrzymują obowiązkowe szczepienia.U noworodka w pierwszych 24 godzinach życia wykonuje się szczepienia ochronne: przeciw gruźlicy (BCG) oraz przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B) – pierwsza dawka. To standard postępowania w polskich szpitalach.
Szczepionka BCG – charakterystyka i podanie
Szczepionka BCG (Bacillus Calmette-Guérin) chroni przed ciężkimi postaciami gruźlicy, zwłaszcza przed gruźliczym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych i prosówką gruźliczą u dzieci. Szczepienie przeciwko gruźlicy wykonujemy jednorazowo w okresie noworodkowym bez kolejnych rewakcynacji, gdyż kolejne szczepienia nie chronią przed pierwotnym zakażeniem
Forma antygenu: szczepionka BCG, biorąc pod uwagę formę antygenu, zawiera żywe, atenuowane (osłabione) prątki bydlęce (Mycobacterium bovis). Jest to szczepionka żywa, dlatego ma więcej przeciwwskazań.
Droga podania: pielęgniarka wykonująca szczepienie BCG u noworodka musi pamiętać, że szczepionkę podaje się ściśle śródskórnie (i.d.) w okolicę mięśnia naramiennego lewego ramienia. Podanie podskórne lub domięśniowe jest błędem i może prowadzić do poważnych powikłań (ropnie).
Odczyn poszczepienny: ważne jest, by odróżnić prawidłową reakcję od powikłania. Prawidłową reakcją po szczepieniu BCG jest: po 2-6 tygodniach w miejscu wstrzyknięcia pojawia się naciek, grudka, a następnie niewielkie owrzodzenie z wytworzeniem strupa i blizny. Może wystąpić niebolesne powiększenie węzłów chłonnych pachowych (do 1 cm). To wszystko świadczy o wytworzeniu odporności.
Szczepionka przeciw WZW B
Szczepienie przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B jest obowiązkowe dla wszystkich noworodków. W odróżnieniu od szczepionki BCG nie podaje się jej jednorazowo po urodzeniu. Podajemy 3 dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy. 4 dawki stosuje się wyjątkowo – u noworodków z urodzeniową masą ciała <2000 g w cyklu: 0, 1, 2, 12 miesięcy.
Schemat dawkowania szczepionki przeciw WZW B
Podstawowy cykl obejmuje trzy dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy, co oznacza podanie pierwszej dawki w pierwszej dobie życia, drugiej w wieku 2 miesięcy i trzeciej między 6. a 7. miesiącem życia. Odstępy między dawkami są istotne dla wytworzenia trwałej odporności - skrócenie ich osłabia odpowiedź immunologiczną, natomiast wydłużenie nie wymaga rozpoczynania cyklu od nowa. Przerwanie schematu nigdy nie oznacza konieczności powtarzania podanych wcześniej dawek, należy jedynie uzupełnić brakujące.
Czterodawkowy cykl w schemacie 0, 1, 2, 12 miesięcy zarezerwowany jest dla noworodków z masą urodzeniową poniżej 2000 g, u których odpowiedź immunologiczna po standardowym cyklu bywa niewystarczająca. Skuteczność szczepienia ocenia się przez oznaczenie stężenia przeciwciał anty-HBs - za poziom ochronny przyjmuje się wartość powyżej 10 mIU/ml. Badanie to wykonuje się rutynowo u dzieci matek zakażonych HBV oraz u pracowników ochrony zdrowia, a nie u wszystkich zaszczepionych.
Droga podania: szczepionkę przeciwko WZW B podaje się domięśniowo (i.m.). Zalecanym miejscem jest przednio-boczna część uda. U starszych dzieci, młodzieży i dorosłych – mięsień naramienny.
Szczególna sytuacja – matka zakażona HBV: u noworodka urodzonego przez matkę zakażoną HBV (HBsAg dodatnie) szczepionkę należy podać w ciągu 24 godzin po urodzeniu (najlepiej do 12. godziny życia), jednocześnie z immunoglobuliną anty-HBs (profilaktyka bierno-czynna). Zwiększa to skuteczność zapobiegania zakażeniu.
Podsumowując ten fragment: w pierwszej dobie po urodzeniu noworodek jest szczepiony przeciwko gruźlicy (BCG) i wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B). Są to dwa obowiązkowe szczepienia wykonywane jeszcze w szpitalu.
Szczepionka DTP – ochrona przed trzema groźnymi chorobami
Szczepionka DTP (w Polsce obecnie stosuje się głównie szczepionki skojarzone zawierające bezkomórkowy komponent krztuśca – DTaP) jest jedną z najważniejszych w dziecięcym kalendarzu. Szczepionka DTP zmniejsza zapadalność na trzy choroby: błonicę (dyfteryt), tężec i krztusiec (koklusz).
Podawana jest w Polsce w sumie 6 razy:
4 dawki w ramach szczepienia podstawowego/uzupełniającego w dzieciństwie
2. dawka: 3.–4. miesiąc życia (odstęp 6–8 tygodni od 1.)
3. dawka: 5.–6. miesiąc życia
4. dawka: 16.–18. miesiąc życia (dawka uzupełniająca)
Dawki przypominające:
5. dawka: 6. rok życia
6. dawka: 14. rok życia
Dodatkowo, aby utrzymać odporność, zaleca się przyjmowanie dawki przypominającej (zmniejszoną dawką antygenów) co 10 lat u osób dorosłych.
Jaki typ odporności nabywa niemowlę po szczepieniu?
Po podaniu szczepionki DTP niemowlę nabywa odporność czynną swoistą. Oznacza to, że organizm sam wytwarza przeciwciała – przeciwko toksynom (w przypadku błonicy i tężca są to anatoksyny, czyli toksoidy) oraz przeciwko antygenom krztuśca. To ochrona długotrwała, wymagająca dawek przypominających.
Szczepionka Hib
Bakteria Haemophilus influenzae typu b (Hib) stanowi poważne zagrożenie dla małych dzieci, będąc przyczyną ciężkich, zagrażających życiu zakażeń. Dzięki powszechnym szczepieniom ochronnym, szczepionka Hib skutecznie zmniejsza ryzyko zachorowania na inwazyjne postaci tych zakażeń, które mogą prowadzić do dramatycznych powikłań. Należą do nich między innymi zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, stanowiące bezpośrednie zagrożenie dla życia dziecka, a także zapalenie nagłośni, które może prowadzić do nagłej duszności i uduszenia. Co więcej, szczepionka chroni przed zapaleniem płuc, posocznicą (sepsą), zapaleniem stawów oraz ciężkim zapaleniem tkanki łącznej, znanym jako cellulitis. Dzięki niej te groźne, dawniej stosunkowo częste powikłania bakteryjne stały się dziś w krajach z powszechnym programem szczepień niezwykle rzadkie.
Warto podkreślić, że preparat stosowany w tym szczepieniu jest całkowicie bezpieczny, ponieważ nie zawiera żywych bakterii – jest to szczepionka inaktywowana (zabita), skoniugowana, która zawiera jedynie fragment otoczki drobnoustroju. W Polsce szczepienie przeciwko Hib jest obowiązkowe dla dzieci do ukończenia 6. roku życia i znajduje się w Programie Szczepień Ochronnych, co oznacza, że jest bezpłatne. Podaje się je według ściśle określonego harmonogramu: niemowlęta otrzymują szczepienie podstawowe zazwyczaj w 2., 4. i 6. miesiącu życia (lub w innych schematach zależnych od preparatu), a następnie dawkę przypominającą między 12. a 15. miesiącem życia, co zapewnia długotrwałą odporność w okresie największego narażenia na ciężki przebieg zakażenia.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Szczepienie przeciwko pneumokokom – dlaczego dwie ścieżki?
Szczepienie przeciw pneumokokom (Streptococcus pneumoniae) jest obowiązkowe dla wszystkich dzieci, ale sposób jego realizacji zależy nie tylko od wieku, w którym dziecko rozpoczyna szczepienie, ale przede wszystkim od tego, czy układ odpornościowy dziecka funkcjonuje prawidłowo, czy też jest osłabiony przez chorobę lub leczenie. Dlatego wyróżniamy dwie ścieżki szczepień – dla dzieci zdrowych i dla dzieci z grup ryzyka.
U dzieci zdrowych, powyżej 2 roku życia układ odpornościowy działa sprawnie, dlatego wystarczy podanie jednej dawki szczepionki polisacharydowej (PPSV23). Preparat ten zawiera oczyszczone polisacharydy (cukry) z otoczki 23 serotypów bakterii. U osoby z prawidłową odpornością taka szczepionka skutecznie pobudza produkcję przeciwciał i zapewnia ochronę na kilka lat.
U dzieci z grup ryzyka oraz poniżej 2 roku życia (np. z niedoborami odporności, po przeszczepach, z chorobami przewlekłymi serca, płuc, nerek, cukrzycą, czy z implantem ślimakowym) sytuacja jest inna. Ich układ odpornościowy nie reaguje prawidłowo na same polisacharydy – odpowiedź immunologiczna jest słaba i krótkotrwała. Dlatego najpierw podaje się jedną dawkę szczepionki skoniugowanej (PCV13). W tym preparacie polisacharydy są połączone (skoniugowane) z białkiem nośnikowym, co sprawia, że układ odpornościowy rozpoznaje je znacznie lepiej – powstaje silna, długotrwała odporność z pamięcią immunologiczną.Następnie, po 8 tygodniach, podaje się dawkę uzupełniającą PPSV23, która rozszerza ochronę na dodatkowe serotypy (łącznie aż 23). Taki dwuetapowy schemat zapewnia dzieciom z grup ryzyka najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa.
Szczepionkę podaje się domięśniowo – u niemowląt w udo, u starszych dzieci w mięsień naramienny ramienia. O wyborze odpowiedniej ścieżki decyduje lekarz na podstawie dokładnego wywiadu dotyczącego stanu zdrowia dziecka.
Szczepienie przeciw zakażeniom wywołanym przez rotawirusy
Jest to szczepionka żywa, zawierająca atenuowane (osłabione) rotawirusy. W jej skład wchodzą szczepy odpowiedzialne za wywoływanie najcięższych klinicznie biegunek rotawirusowych.
Cel podania:
Uodpornienie przeciwko szczepom rotawirusów wywołującym najcięższe postaci zapalenia żołądka i jelit.
Obowiązkowość:
Szczepienie obowiązkowe (bezpłatne) dla dzieci według wieku, realizowane zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych.
Schemat szczepienia według PSO na rok 2026:
Szczepienie podstawowe składa się z trzech dawek:
pierwsza dawka: 2. miesiąc życia (nie wcześniej niż od ukończenia 6. tygodnia życia),
druga dawka: 4. miesiąc życia (po upływie minimum 4 tygodni od pierwszej dawki),
trzecia dawka: 5.–6. miesiąc życia (po upływie minimum 4 tygodni od drugiej dawki).
Szczepionkę przeciw rotawirusom można bezpiecznie podawać jednocześnie z innymi szczepionkami przewidzianymi w kalendarzu szczepień.
Szczepionka MMR
Szczepionka MMR to skojarzony preparat chroniący przed trzema wysoce zakaźnymi chorobami wirusowymi: odrą, świnką i różyczką. Nazwa MMR to skrótowiec pochodzący od pierwszych liter angielskich nazw trzech chorób zakaźnych:
M – Measles (odra)
M – Mumps (świnka)
R – Rubella (różyczka)
Szczepionkę MMR podaje się między 13. a 15. miesiącem życia oraz w 6. roku życia dziecka. Dawka przypominająca jest wykonywana tuż przed rozpoczęciem szkoły, aby ograniczyć ryzyko zachorowania na odrę, której liczba przypadków rośnie w wielu krajach Europy.
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) i postępowanie
NOP to każde zaburzenie stanu zdrowia po podaniu szczepionki. Częstość i rodzaj odczynów zależą od składu preparatu (np. starsze szczepionki pełnokomórkowe DTP są bardziej reakogenne niż nowoczesne bezkomórkowe) oraz indywidualnej reakcji organizmu.
Przykłady NOP i zasady postępowania
Silny, nieutulony płacz
Charakterystyka: przedłużający się (>3 h) płacz, niemożliwy do ukojenia. Często związany ze składnikiem krztuścowym.
Postępowanie: stanowi względne przeciwwskazanie do podania kolejnej dawki szczepionki zawierającej ten sam komponent. Decyzja o kontynuacji szczepień należy do lekarza – możliwe zastosowanie szczepionki bez krztuśca (DT) lub zmiana na preparat bezkomórkowy.
Gorączka
Charakterystyka: odczyn częsty, szczególnie po szczepionkach skojarzonych. Gorączka wysoka (>39°C) wymaga interwencji.
Postępowanie: leki przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen) w dawce odpowiedniej do wieku i masy ciała, zwiększone nawodnienie, chłodne okłady. Wskazana obserwacja – kontakt z lekarzem przy utrzymującej się gorączce mimo leków lub pojawieniu się niepokojących objawów.
Miejscowy odczyn rozległy (tzw. „błyszcząca noga”)
Charakterystyka: rozległe zaczerwienienie, obrzęk i bolesność obejmująca całe udo lub ramię, mogące utrzymywać się kilka dni.
Postępowanie: okłady chłodzące, uniesienie kończyny, w razie bólu leki przeciwbólowe. Nie stanowi przeciwwskazania do kolejnych szczepień, ale wskazana jest zmiana kończyny przy podawaniu następnej dawki.
Drgawki gorączkowe
Charakterystyka: drgawki występujące w przebiegu wysokiej gorączki po szczepieniu, najczęściej u dzieci między 6. miesiącem a 5. rokiem życia. Zwykle o charakterze prostym, przemijającym.
Postępowanie: interwencja lekarska w celu wykluczenia innych przyczyn. Kolejne szczepienia zazwyczaj można kontynuować po konsultacji neurologicznej, ze szczególną kontrolą temperatury i profilaktyką przeciwgorączkową.
Reakcja alergiczna (w tym wstrząs anafilaktyczny)
Charakterystyka: rzadki, ale najcięższy NOP. Objawy to pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, duszność, spadek ciśnienia, utrata przytomności.
Postępowanie: wystąpienie ciężkiej reakcji alergicznej stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do podania kolejnej dawki tej samej szczepionki. Wymaga natychmiastowej interwencji medycznej (w tym podania adrenaliny) i diagnostyki alergologicznej.
Szczepienia u osób z niedoborami odporności
Osoby z niedoborami odporności stanowią szczególną grupę pacjentów, która wymaga wyjątkowej ostrożności w kontekście szczepień ochronnych. Ze względu na upośledzone funkcjonowanie układu immunologicznego, standardowe schematy szczepień muszą być tu indywidualnie dostosowywane, a najważniejsza zasada brzmi: szczepionek żywych (atenuowanych) nie podaje się osobom z ciężkimi niedoborami odporności.
Dlaczego? Szczepionki zawierające żywe, choć osłabione drobnoustroje, u zdrowego organizmu są bezpieczne i wywołują trwałą odporność. Jednak u pacjenta z osłabionym układem odpornościowym nawet te osłabione patogeny mogą się namnażać bez kontroli, prowadząc do ciężkich, uogólnionych zakażeń, które zagrażają życiu. Do szczepionek bezwzględnie przeciwwskazanych w tej grupie pacjentów należą:
BCG (przeciw gruźlicy),
MMR (przeciw odrze, śwince i różyczce),
szczepionka przeciw ospie wietrznej i półpaścowi (VZV),
szczepionka przeciw rotawirusom,
szczepionka przeciw żółtej gorączce.
Warto dodać, że doustna szczepionka przeciw polio (OPV) – również żywa – nie jest już stosowana w Polsce, zastąpiona w pełni bezpieczną formą inaktywowaną (IPV).
Kluczowym elementem bezpiecznego kwalifikowania do szczepień jest dokładne zebranie wywiadu lekarskiego. Przed podaniem jakiejkolwiek dawki należy ustalić, czy pacjent:
choruje na pierwotne lub nabyte niedobory odporności,
przyjmuje leki immunosupresyjne, sterydy w dawkach wysokich lub przewlekle,
przeszedł przeszczep narządu, szpiku lub komórek macierzystych,
znajduje się w trakcie leczenia onkologicznego.
W takich przypadkach decyzję o szczepieniu – a zwłaszcza o ewentualnym odstąpieniu od żywych preparatów – podejmuje lekarz specjalista, często we współpracy z immunologiem, mając na względzie bezpieczeństwo pacjenta. Jednocześnie warto podkreślić, że szczepionki inaktywowane (zabite), w tym m.in. przeciw Hib, grypie, pneumokokom czy błonicy, tężcowi i krztuścowi, są w większości przypadków bezpieczne i szczególnie zalecane u osób z niedoborami odporności, ponieważ chronią przed groźnymi zakażeniami, na które ta grupa pacjentów jest wyjątkowo narażona.
Program Szczepień Ochronnych (PSO) – podstawa prawna
Podstawą wykonywania szczepień w Polsce jest konkretny dokument. Program Szczepień Ochronnych (PSO), ogłaszany corocznie przez Głównego Inspektora Sanitarnego w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia, stanowi podstawę prawną i organizacyjną wykonywania szczepień ochronnych w Polsce. Określa on szczegółowo, jakie szczepienia są obowiązkowe, w jakim wieku i schemacie należy je podawać, a także jakie są zalecenia dotyczące szczepień dla poszczególnych grup ryzyka.
Szczepienia obowiązkowe a zalecane
W Polsce obowiązuje podział na szczepienia obowiązkowe (finansowane z budżetu państwa) i szczepienia zalecane (płatne, ale rekomendowane). Często pojawia się pytanie o różnicę. Wszystkie szczepienia obowiązkowe są finansowane ze środków publicznych. Pytanie o szczepienie "zalecane, ale nie finansowane" dotyczy właśnie grupy szczepień zalecanych, takich jak: przeciw meningokokom, rotawirusom, wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), kleszczowemu zapaleniu mózgu, grypie (dla dzieci) czy ospie wietrznej (choć dla niektórych grup ryzyka jest obowiązkowe). Są one płatne, chyba że dziecko należy do grupy ryzyka, dla której dane szczepienie jest refundowane.
Obowiązkowe Szczepienia dla Grup Zawodowych
Nie tylko dzieci podlegają obowiązkowi szczepień. Zgodnie z polskim prawem, obowiązkowym szczepieniom ochronnym muszą poddawać się osoby wykonujące zawody medyczne (lekarze, pielęgniarki, ratownicy medyczni, położne, diagności laboratoryjni), studenci kierunków medycznych oraz inne osoby narażone na zakażenie ze względów epidemiologicznych (np. pracownicy laboratoriów, niektórych branż). Ma to na celu ochronę zarówno personelu, jak i pacjentów.
Postępowanie przy szczepieniach – praktyczne aspekty
Obserwacja po szczepieniu:
Jednym z kluczowych obowiązków pielęgniarki jest poinstruowanie rodziców o konieczności pozostania w placówce po podaniu szczepionki. Pielęgniarka po podaniu szczepionki ma obowiązek poinformować rodzica, aby po szczepieniu pozostał z dzieckiem w placówce przez minimum 30 minut. Jest to niezbędne ze względu na ryzyko wystąpienia natychmiastowej, ciężkiej reakcji alergicznej – anafilaksji, która wymaga pilnej interwencji.
Aspiracja krwi podczas szczepienia – co robić?
W przypadku przypadkowego nakłucia naczynia krwionośnego podczas podawania szczepionki należy niezwłocznie wycofać igłę, a całą strzykawkę wraz z zawartością usunąć i zabezpieczyć zgodnie z obowiązującą procedurą. Następnie trzeba przygotować nową dawkę szczepionki z nowej ampułki lub fiolki i wykonać ponowne wkłucie w inne miejsce (ewentualnie w to samo po krótkim uciśnięciu). Kluczowa zasada: nigdy nie podaje się tej samej dawki, jeśli została zanieczyszczona krwią.
Drogi podania różnych szczepionek:
Najczęściej stosowane drogi podawania szczepionek obejmują podanie domięśniowe, podskórne, śródskórne oraz doustne.
Droga domięśniowa (IM) jest najczęściej wykorzystywaną metodą. U niemowląt szczepionkę podaje się w przednio-boczną część uda, natomiast u dzieci starszych i dorosłych – w mięsień naramienny. Przykłady szczepionek podawanych tą drogą to preparaty przeciw grypie, WZW B, HPV oraz szczepionki mRNA przeciw COVID-19.
Podczas wykonywania zastrzyku należy zachować kąt wkłucia 90°, pamiętając, że dobra masa mięśniowa zmniejsza ryzyko odczynów miejscowych. Nie aspiruje się przed podaniem leku.
Droga podskórna (SC)polega na podaniu preparatu do tkanki podskórnej. Miejsca wkłucia obejmują tylno-boczną część ramienia oraz udo. Tą drogą podaje się między innymi szczepionki MMR, przeciw ospie wietrznej oraz niektóre szczepionki przeciw żółtej febrze. Zaleca się stosowanie krótszej igły niż przy wstrzyknięciu domięśniowym, a kąt wkłucia powinien wynosić 45°.
Droga śródskórna (ID) polega na podaniu szczepionki do skóry właściwej. Miejsca podania to przedramię lub okolica naramienna, w zależności od preparatu. Do szczepionek aplikowanych tą drogą należy BCG oraz niektóre szczepionki przeciw grypie. Wkłucie wykonuje się pod kątem 5–15°, a prawidłowe podanie objawia się powstaniem małego bąbla skórnego.
Droga doustna (PO) wiedzie przez jamę ustną. Stosuje się ją w przypadku szczepionek przeciw rotawirusom oraz doustnej szczepionki przeciw polio (OPV). Preparatów tych nie wolno podawać w formie iniekcji, a u niemowląt istotne jest zachowanie odpowiedniego odstępu czasu po karmieniu.
